Où en sommes-nous ? Hoang Thi Phuong

Dernier ajout : 18 septembre 2010.

Hoang Thi Phuong est membre actif de l’AACVF à Hanoi

Où en sommes-nous ?

Ces derniers temps, la nouvelle de l’attribution par la Banque Mondiale de 4 crédits de 456,5 millions de dollars américains « pour aider le Vietnam à se transformer en pays à revenu moyen » a soulevé des remous dans la presse. Dont pas mal d’analyses, de mises en garde devant « le piège possible de l’enlisement des pays à revenu moyen ».

D’après les institutions économiques, financières internationales, est considéré comme « pays à revenu moyen », tout pays justifiant un revenu moyen annuel par habitant entre 1.000 dollars et en dessous de 10.000 dollars. On distingue : les pays à revenu moyen inférieur, les pays à revenu moyen moyen et les pays à revenu moyen supérieur.
Les pays qui réussissent à dépasser les 10.000 dollars/habitant/an entrent dans le club des pays développés.

Depuis 2008, le Viêt Nam accuse un revenu moyen par habitant de plus de 1.000 dollars américains par an. En 2009, la Banque Mondiale a classé le pays dans le groupe des pays à revenu moyen.
Ainsi, une durée de 20 années – 1990 à 2009 – a permis à notre revenu annuel moyen par habitant de passer de moins de 100 dollars à plus de 1.000 dollars. La question à se poser c’est est-ce que dans 20 ans, 30 ans, nous réussirons le pari de décupler ce résultat et entrer dans le camp des pays développés ?

Quelles significations majeures confère le rang de pays à revenu moyen ? Nous pensons que c’est à partir d’une bonne compréhension de ces significations qui va nous indiquer dans quel sens nous irons, comment et quand nous y parviendrons.

On observe que de nombreux pays ont pu sortir de la pauvreté, sont devenus pays à revenu moyen, mais pendant de nombreuses décennies, ils tournent en rond, se débattent sans pouvoir améliorer notablement leurs scores pour devenir nation riche, on appelle ce phénomène « le piège des pays à revenu moyen ». En Asie, de nombreux pays sont sortis de la pauvreté mais jusqu’à présent seuls la Corée du Sud, Singapour, la Formose ont vraiment pu sortir du camp des pays à revenu moyen.

Les nombreuses analyses des experts des institutions internationales montrent que malgré la sortie du Vietnam des rangs des pays pauvres, il lui reste néanmoins des goulots d’étranglement tels que des problèmes liés aux infrastructures, à la qualité des ressources humaines, aux structures économiques, ainsi que de nombreux programmes de pays pauvre non encore résolus à savoir éradiquer la pauvreté pour les populations des minorités ethniques, chez les paysans, améliorer la qualité de l’éducation et des services de santé, assurer l’accès à l’eau potable, la disponibilité des dispositifs d’hygiène, en particulier dans la campagne là où vivent environ 75% de la population vietnamienne.

À côté de ces points importants, il faut encore tenir compte des défis nés du fait même de cette nouvelle position. Il s’agit de la raréfaction des crédits à taux préférentiel, à la place ce seront des crédits à un taux proche du marché. Il s’agit par ailleurs de l’apparition d’une certaine attitude de vanité, de suffisance née cette appartenance nouvelle aux pays à revenu moyen, ce qui est dangereux, vu la précarité de nos acquis.

Lors du colloque sur “Le modèle de la croissance économique vietnamienne », organisée le 23/6/10 dernier, nombreux sont les experts qui s’inquiètent de la difficulté qu’aura le Vietnam à éviter l’enlisement des pays à revenu moyen.
Le Professeur Kenichi Ohno, Expert de l’Institut d’Etude des Politiques du Japon estime que « le Vietnam a atteint un niveau de développement à partir duquel une croissance pour un revenu plus élevé ne pourrait se faire sans un renouveau significatif dans la programmation des politiques qui mettraient en valeur de manière complète et globale les potentiels du pays », que « dorénavant, il nécessite de créer des valeurs intrinsèques afin de poursuivre la croissance et d’éviter de tomber dans le piège des pays à revenu moyen ». Car la croissance finira par s’arrêter si on ne fait que s’appuyer sur les ressources naturelles et les capitaux directs étrangers.

Monsieur Lê Đăng Doanh, expert économique, précise que bien que fassions partie des pays à revenu moyen, nous étions arrivés à ce résultat en exploitant pour 70% des ressources naturelles (le pétrole brut, la houille, les produits minéraux, le bois, le riz, les produits aquatiques, le caoutchouc, le café). Monsieur Ohno souligne qu’actuellement, au Vietnam « les ressources propres n’ont pas encore été l’objet d’une utilisation dans toute l’acceptation de la terminologie « développé » ».
Quant à lui, le Dr Nguyễn Thành Tự Anh observe que « dans la réalité tous les pays de l’Asie de l’Est qui ont réussi : le Japon, la Corée du Sud, la Chine… ont tous un point commun c’est qu’ils maintiennent un niveau de croissance élevé sur une très longue durée, quelques 30 années voire plus, tandis que le Vietnam n’y est pas encore parvenu ». Et, ajoute-t-il, « pour ce faire, il faudrait répartir les ressources de manière efficace : le secteur le plus performant devrait recevoir des moyens en conséquence. Si nous choisissons un secteur de moindre efficacité comme locomotive de la croissance, il est normal que nous devons accepter de progresser à pas lents ».

Dans son analyse qui rapproche le développement de la Corée du Sud, de la Formose et des économies prises dans le piège des pays à revenu moyen, le Dr Kenichi Ohno découvre qu’afin d’éviter cette éventualité il faudrait faire l’effort de créer des valeurs humaines, l’assiduité au travail, la discipline et la créativité.

Les études, les comparaisons des résultats des différentes composantes économiques – celles avec les capitaux étrangers directs et celles à capitaux privés – on découvre que l’efficacité économique du capital investi des investisseurs à capitaux privés représente le double de la moyenne de toutes les composantes de l’économie confondues. Ainsi, au moins dans le contexte des conditions actuelles de fonctionnement les investisseurs privés forment le potentiel de la croissance et ce sont eux qui améliorent les scores de l’économie dans son ensemble.
En résumé, selon les recommandations, le point fondamental permettant de casser le piège des pays à revenu moyen c’est :
a. programmer de bonnes politiques dans le secteur public et
b. édifier un secteur privé dynamique
Une coïncidence intéressante, heureuse c’est la parution dans le journal Tuổi Trẻ - Jeunesse – du 16/7 dernier un texte important du Premier Ministre Nguyễn Tấn Dũng intitulé « Restructuration urgente de l’économie » où il aborde les problèmes globaux, les points chauds de l’économie nationale. Le Premier Ministre a fait état de 6 solutions, dont l’une c’est « mobiliser et utiliser de manière efficace les ressources afin d’assurer un taux de croissance élevé, tout en améliorant la qualité de la croissance ». En particulier, le Premier Ministre a souligné « qu’il faut créer toutes les conditions pour le développement de l’économie privée – la composante économique qui accuse le taux de croissance le plus élevé et qui crée le plus d’emplois nouveaux ».
Ainsi, il ressort que dorénavant, il est indispensable de prendre l’initiative et de penser à choisir les stratégies qui permettraient de casser de manière constante, le plus globalement possible, l’éventualité certaine de tomber dans le piège des pays à revenu moyen, afin d’assurer une progression sûre, pas à pas, vers le statut de pays développé, de la manière la plus rapide possible, tout en maintenant le principe de développement durable, transformant ainsi la vie de notre peuple, réalisant le rêve depuis toujours de toutes les générations de Vietnamiens.

Il est clair qu’il nous est impossible de réaliser toutes les tâches en même temps. C’est donc important de savoir jauger, considérer globalement pour que, tout en exécutant les tâches à réaliser immédiatement, nous devons adopter des façons de faire qui permettent de réaliser ou au moins de ne pas rendre la situation plus mauvaise dans les autres tâches qui sont pour le moment sacrifiées, mises en attente, suite à un manque de moyens.
Citons un exemple typique, la protection de l’environnement. Au tout début de notre œuvre de « Đổi mới » - Renouveau – nombreux sont ceux de nos amis internationaux, dont des Français, ne cessent de nous rappeler qu’il faut être particulièrement vigilants et ne jamais oublier la protection de l’environnement dans le développement de l’industrialisation afin d’éviter d’avoir à payer dans l’avenir comme c’est le cas pour de nombreux pays dont la France, du fait d’une prise de conscience encore insuffisante sur l’importance de ce problème.
La réalité étant que 20 ans après le « Đổi mới », nous sommes maintenant confrontés à des conséquences multiples pour avoir été trop pressés, d’avoir passé outre des recommandations sincères des amis, de n’avoir pas fait l’effort de respecter comme il convient les principes de la protection de l’environnement tout en développant l’économie. Ce qui va entraîner maintenant pour notre pays des dépenses colossales en argent, en temps et en effort, sans pour autant savoir quand nous arriverons à réhabiliter les fleuves morts, les forêts vierges, les forêts des versants saccagées, les riches plaines surexploitées, à restaurer la diversité biologique, source de la fierté nationale de « forêts d’or, mers d’argent », patrimoine édifié, défendu avec tant de créativité de nos ancêtres.

À la suite de ces réflexions, il apparaît que les goulots d’étranglement ainsi que les programmes non achevés des pays pauvres devront être des priorités, que pour la réalisation desquelles il importe de tracer un plan bien réfléchi, d’adopter des solutions qui permettent de les réaliser dans un délai le plus court possible. Parmi ces tâches, une attention particulière doit être portée sur l’éradication de la pauvreté chez les populations des ethnies minoritaires, chez la population rurale en adoptant des méthodes adaptées à l’étape actuelle. De l’avis de Mme Victoria Kwakwa, Directrice de la Banque Mondiale au Vietnam, ces dernières années, le pays a obtenu des résultats très satisfaisants en matière de lutte contre la pauvreté et d’enrayement de la faim. Toutefois pour l’étape à venir, les méthodes utilisées peuvent ne plus donner la même satisfaction, ce qui équivaut à dire qu’il importe de réfléchir sur de nouvelles méthodes plus adaptées au nouveau contexte. C’est certainement pour cette raison que sur les 456,5 millions de dollars de crédits récemment accordés par la Banque Mondiale au Vietnam, une somme de 150 millions de dollars est destinée au soutien pour la lutte contre la pauvreté. Selon le nouveau réajustement du seuil de la pauvreté appliqué à partir de 2010 (zone rurale en dessous de 3,6 millions de dong/habitant/an, zone citadine en dessous de 4,68 millions de dong/habitant/an), sur 86 millions d’habitants, on compte 27 millions de pauvres. 27 millions de nos compatriotes vivant actuellement avec seulement 300.000-400.000 dong/personne/mois est une pression sur chacun de nous et nous exige d’agir en sorte d’améliorer la situation. Ce faisant, nous aurons accompli un acte de signification à la fois économique, sociale mais encore et surtout un acte de conscience, vis-à-vis de nos compatriotes mais aussi vis-à-vis de nous-mêmes. Nos pères disaient « Nước lên thì thuyền lên », textuellement « L’eau qui monte fait monter le bateau ». Une vie plus décente libérera par la même occasion la force de travail, laquelle entrera dans un cercle vertueux de création de richesses pour le bonheur de tous.
Mais plus profondément pensé le problème est autrement plus sérieux. En fait quand on parle de programme de réduction de la pauvreté, tout de suite on associe le programme avec les paysans, les populations des minorités ethniques, et inconsciemment quelque part flotte l’idée « on va faire quelque chose pour aider ces gens, plus faibles, plus pauvres, moins doués que nous pour que leur situation s’améliore… Y a-t-il un moment où nous aurions pensé exactement dans le sens contraire, que si nous parvenons à ce que nous sommes, à ce que nous possédons aujourd’hui, c’est bien grâce à eux, à leurs contributions à eux, ceux-là considérés comme laissés pour compte de la société ? Sans aller plus loin dans l’histoire, si on ne considère que l’époque moderne, les jalons importants, les jalons d’or de l’histoire nationale, qui glorifient le nom Vietnam :
-  la résistance nationale contre la France et la victoire de Điện Biên Phủ ont laissé le monde entier pantois,
-  la guerre contre l’impérialisme américain, l’impérialisme le plus puissant à l’époque, avec des armes les plus modernes, les équipements comme les sources financières en surnombre, terminée avec la victoire de la campagne Hồ Chí Minh, a pétrifié la Maison Blanche et avec elle tout le monde occidental qui vénérait la puissance des Etats-Unis,
-  puis dans cette guerre économique, cette lutte contre la pauvreté, contre la faim après la guerre, l’étape avant le Đổi Mới, depuis le Đổi Mới jusqu’à présent pour amener le revenu moyen national de moins de 100 dollars américains en 1986 à 1200 dollars américains au début de 2009 par habitant,
en faisant seulement le survol de ces événements inédits dans l’histoire de l’Humanité, à y bien réfléchir, qui en est l’acteur principal qui a fait la Gloire de notre peuple ?
Ce sont eux, ces paysans faibles, en bas de l’échelle dans la société, ce sont eux qui ont été les forces principales, puissantes, à côté d’autres forces, sous l’égide ingénieux des dirigeants talentueux qui ont réalisé ces glorieux exploits vietnamiens. Après les deux guerres de résistance, ils retournent aux champs, reprennent laborieusement les travaux champêtres. Ils se contentent des conditions de vie minimales, des travaux plus pénibles, avec des gains moindres. Le taux d’investissement en infrastructures diverses de la campagne par rapport à celui de la ville reste faible, voire très faible. Priorité s’impose. Aussi la lutte pour la réduction de la pauvreté représente-t-elle une tâche stratégique, un devoir de reconnaissance, de remboursement de dettes et non un octroi de grâces, de faveurs.

Parallèlement, en fait de travaux d’infrastructure, nous devons adopter des solutions qui permettent d’élargir rapidement le nombre de bénéficiaires de l’eau potable, éliminer le plus rapidement le chiffre « seuls 39% des populations rurales jouissent de l’eau potable aux normes du Ministère de la Santé », ce qui signifie que sur 64 millions des personnes vivant à la campagne (= 75% de la population nationale), seuls 25 millions d’entre ont accès à l’eau potable, les 39 millions de personnes restantes continuent à se contenter de l’eau des mares… ! Cette réalité est douloureuse à savoir, elle touche la santé de la communauté, plus grave encore, elle s’insinue, agit sur la psychologie des gens, crée des complexes d’infériorité, installe l’idée de classe inférieure dans la société de nos compatriotes paysans. Cela fait partie aussi des dettes à payer aux habitants ruraux. De même, c’est la question de l’hygiène, pas seulement à la campagne, une sonnerie d’alarme attire l’attention publique sur les toilettes dans les écoles de tous les cycles, y compris dans les villes, dont celles des écoles de Hà Nội même.

Un autre goulot d’étranglement, qui est en même temps un programme non encore achevé de pays pauvre, un problème à caractère global, lié à de nombreux secteurs, pour ne pas dire que c’est le problème qui décide de la réussite/ou non de l’ensemble de l’œuvre de développement du pays. Il s’agit du problème des ressources humaines (RH), de la qualité de celles-ci et l’activité de l’éducation et de la formation. L’Homme est par essence la ressource la plus précieuse, c’est le facteur qui pousse aux changements, aux progrès, mais il implique que ce soit l’Homme formé, éduqué. Suite aux recommandations, pour poursuivre sa montée et éviter de tomber dans le piège des pays à revenu moyen, le Vietnam doit mettre en œuvre des politiques révolutionnaires, concrètement il s’agit de « créer des valeurs humaines, l’assiduité au travail, la discipline et la créativité ».
En ce qui concerne les ressources humaines, nous pouvons à la fois nous réjouir et nous inquiéter. Selon les statistiques, au 1er avril 2009, la population vietnamienne compte 85.789.573 personnes. Avec 67% de la population totale en âge de travailler, le Vietnam a une structure d’or des populations de 2010 à 2040. Mais la question cruciale reste la qualité des ressources humaines.
Sur près de 86 millions d’habitants dans les quelques 75% vivent à la campagne, principalement des activités agricoles. Essentiellement de la riziculture. Avec des techniques de culture pratiquement à l’ancienne, très peu d’intervention scientifique, technique. Ce qui explique le fait que nombre de nos produits agricoles accusent une importante progression quantitative, avec une exportation massive, mais ont dû rester à l’arrière plan sur le marché mondial, se contenter des tarifs réduits.
Du fait de l’effet des politiques de rénovation économique, l’emploi agricole de 65,3% en 2000 a connu un transfert important pour ne représenter plus que 52,2% en 2007. N,otre pays compte à l’heure actuelle, environ 5 millions d’ouvriers, ce qui couvre quelques 6% de la population totale.
Cependant, le pourcentage des ouvriers qualifiés techniquement reste modeste, les ouvriers affichant un bon niveau culturel et professionnel sont encore plus rares (les diplômés du supérieur ne sont que de 3,3% de l’ensemble). Avec un tel niveau de qualification, les ouvriers ne répondent pas aux besoins, c’est une cause du déséquilibre en main-d’œuvre dans l’entreprise : elle ne manque pas de bras mais manque de personnel qualifié. Cette situation entraine naturellement un salaire bas, qui ne couvre pas les besoins de vie, une position sociale au bas de l’échelle, corollaire de la non-adaptation de ces ouvriers au rôle de dirigeant dans l’œuvre d’industrialisation, de modernisation du pays. En partie l’explication de cet état des choses vient du fait que le gros des effectifs ouvriers étaient à l’origine main-d’œuvre agricole, émigrant vers les zones industrielles et n’ont bénéficié d’aucune formation professionnelle.
Concernant la main-d’œuvre intellectuelle, elle accuse un important développement quantitatif. Les étudiants sont passés de 1.131.000 en 2003-2004 à 1.603.484 en 2007-2008. 233.966 sont sortis diplômés en 2008. Toutefois, jusqu’à 63% d’entre eux ne trouvent pas d’emploi, certains parmi ceux qui ont trouvé un travail ont dû accepter des postes ne correspondant pas à leur formation. Dans l’ensemble les recruteurs ont à reformer le nouveau personnel pendant 1-2 ans avant qu’il ne devienne opérationnel. Dans la réalité, des employeurs ont découvert que des maîtres ne connaissaient pas vraiment les tâches que devront exécuter leurs élèves !
L’heureuse nouvelle c’est que une avons une structure de population jeune, ce qui constitue une source riche de main-d’œuvre nécessaire à la réalisation des objectifs de développement économique, social. Mais l’état d’une telle qualité fait soulever vraiment des inquiétudes : avec cette qualité des ressources humaines, dans un contexte de plus en plus concurrentiel, même sur notre propre terrain – la Thailande se préparerait, dans les années à venir, à exporter leur main-d’œuvre au Vietnam - comment pourrons-nous arriver à nous dépasser, à décupler notre revenu dans 2, 3 décennies afin de rendre notre peuple riche, prospère et heureux, évitant le piège de pays à revenu moyen ?

Le choix unique pour nous aider à mestamorphoser la réalité actuelle c’est arriver à mettre en place une politique de formation de pointe, osant tourner le dos à la voie toute tracée, créer de nouvelles manières de faire pour former des gens adaptés aux exigences de l’époque : une classe de travailleurs excellents, disciplinés, honnêtes et courageux, créatifs, évolutifs, à l’esprit communautaire, facilement adaptables à toutes situations.

En dehors des goulots d’étranglement, des programmes non-achevés des pays pauvres cités plus haut, il nous semble impossible de ne pas parler d’un mal qui, insidieusement, secrètement, gangrène, désarticule notre société, nos hommes, nos femmes y compris nos enfants. C’est la corruption. Lutter contre la corruption est une entreprise difficile ; c’est encore plus difficile du fait de l’étendue de la question, vu que depuis longtemps, pour des raisons multiples, nous l’avons laissé se faufiler trop profondément, trop largement dans notre vie, la vie de notre pays. Non seulement la corruption agit, influence les résultats économiques, mais ce qui est plus dangereux c’est qu’elle sape les rapports, fait perdre la confiance, et pire, elle réduit voire même nous fait perdre notre fierté, notre estime de nous-mêmes comme nous devons avoir le droit de posséder. Aussi, plus que jamais, afin de concentrer nos esprits, nos forces pour la lutte pour le droit de vivre heureux, prospère, il nous faut nous solidariser dans cette bataille pour évincer, éliminer ce mal national honteux, pour nous renforcer dans la poursuite de nos programmes d’action très difficiles pour les 20, 30 ans qui viennent.

Ainsi pour poursuivre l’œuvre commune du pays, il est clair qu’il nous faut continuer à rénover et à rénover de manière globale, de façon déterminée, tout en faisant tout pour déraciner coûte que coûte cette plaie purulente qu’est la corruption. Ce ne sera pas une entreprise de tout repos. Mais existe-t-il un autre choix ?

ĐỊNH VỊ THỬ XEM TA ĐANG Ở ĐÂU ?

Những ngày qua tin về 4 khoản tín dụng trị giá 456,5 triệu USD của Ngân hàng Thế giới “nhằm giúp Việt Nam chuyển đổi thành nước thu nhập trung bình” dấy nên sự xôn xao trong làng báo chí. Nhiều phân tích, cảnh báo về “bẫy nước có thu nhập trung bình”.

Nước có thu nhập trung bình, theo các thể chế kinh tế, tài chính quốc tế là nước đạt thu nhập bình quân năm/đầu người từ 1000 đô-la Mỹ trở lên đến dưới 10.000 đô-la. Với sự phân biệt :
-  từ 1000 đến 4000 đô-la Mỹ /người/năm : nước thu nhập trung bình thấp,
-  từ 4000 đến 8000 đô-la : nước thu nhập trung bình trung bình,
-  từ 8000 đến 9800 đô-la : nước thu nhập trung bình cao.
Đạt được trên 10000 đô-la Mỹ thu nhập đầu người/năm là bước vào thế giới của các nước có thu nhập cao.

Từ 2008, Việt Nam đã có mức thu nhập trên 1000 đô-la Mỹ/người. Năm 2009, Ngân hàng Thế giới xếp nước ta vào nhóm nước có thu nhập trung bình.
Chúng ta đã cần 20 năm – 1990 đến 2009 – để tiến từ thu nhập chưa đến 100 đô-la/người/năm lên trên 1000 đô-la, câu hỏi là liệu 20, 30 năm nữa, ta có tăng được 10 lần thu nhập để thành nước phát triển ?

Đặt được chân vào nhóm nước có thu nhập trung bình có những ý nghĩa cơ bản gì là điều cần hiểu cho kỹ để biết ta sẽ đi về đâu, như thế nào, bao giờ...

Người ta nhận thấy rằng có nhiều quốc gia thoát được nghèo, gia nhập nhóm nước có thu nhập trung bình nhưng mất nhiều thập kỷ loay hoay mà mãi vẫn chưa trở thành quốc gia giầu được, tình trạng này được gọi là mắc “bẫy thu nhập trung bình”. Ở châu Á, nhiều nước thoát nghèo song cho đến nay chỉ có Hàn quốc, Xin-ga-po, Đài loan vượt ra khỏi ngưỡng nước thu nhập trung bình, số còn lại vẫn đang lẩn quẩn nhiều thập kỷ nay chưa cải thiện được bậc xếp loại của mình.

Nhiều phân tích của các chuyên gia thuộc các thể chế quốc tế cảnh báo Việt Nam tuy thoát nghèo song còn nhiều điểm tắc nghẽn như các vấn đề về cơ sở hạ tầng, về chất lượng nguồn nhân lực, về các thể chế kinh tế và nhiều chương trình của nước có thu nhấp thấp chưa hoàn thành như việc giải quyết nghèo đói đối với dân tộc ít người, người dân nông thôn, vấn đề chất lượng giáo dục và dịch vụ y tế, cũng như việc được sử dụng nước sạch và vấn đề vệ sinh, đặc biệt ở nông thôn nơi mà khoảng 75% dân số nước ta đang sinh sống.

Bên cạnh đó còn cần phải tính đến những thách thức từ chính vị thế mới này. Đó là việc nguồn tín dụng hỗ trợ ưu đãi sẽ ít đi, thay vào đó là những tín dụng sát thị trường. Đó còn là sự chủ quan, thỏa mãn dễ phát sinh khi được đứng ở vị thế là nước có thu nhập trung bình.

Tại hội thảo “Mô hình tăng trưởng kinh tế Việt Nam”, tổ chức ngày 23/6/10 vừa qua, nhiều chuyên gia quan ngại việc Việt Nam khó thoát bẫy nước thu nhập trung bình.
GS Kenichi Ohno, Chuyên gia Viện nghiên cứu chính sách Nhật Bản, cho rằng “Việt Nam đã đạt mức phát triển mà tại đó tăng trưởng hướng tới thu nhập cao hơn nữa sẽ không được bảo đảm nếu như không đổi mới đáng kể quá trình hoạch định chính sách nhằm phát huy tiềm năng đầy đủ của đất nước”, rằng “nay cần xây dựng giá trị nội tại để tiếp tục tăng trưởng và tránh rơi vào bẫy nước thu nhập trung bình”. Bởi việc chỉ dựa vào tài nguyên thiên nhiên và nguồn vốn FDI thì đến một lúc nào đó tăng trưởng sẽ đến hồi kết.
Theo ông Lê Đăng Doanh, chuyên gia kinh tế, ta tuy đã gia nhập nhóm nước có thu nhập trung bình song là do dựa vào 70% từ tài nguyên (dầu thô, than đá, khoáng sản, gỗ, gạo, thủy sản, cao su, cà phê). Còn với ông Ohno, hiện tại ở Việt nam “những nguồn nội lực chưa được phát huy theo đúng nghĩa của thuật ngữ ‘phát triển’”.
Phần mình, TS Nguyễn Thành Tự Anh nhận xét “trong thực tế, tất cả các nước Đông Á thành công : Nhật Bản, Hàn quốc, Trung quốc... đều có điểm chung là đã liên tục duy trì được tốc độ tăng trưởng cao trong thời gian rất dài, khoảng 30 năm hoặc hơn, còn Việt nam thì chưa làm được điều đó”. Và “muốn thế thì nguồn lực phải được phân bổ một cách hiệu quả : khu vực nào có hiệu quả nhất của nền kinh tế thì phải được phân bổ tương ứng. Nếu chúng ta chọn khu vực kém hiệu quả nhất làm động lực tăng trưởng thì đương nhiên ta phải chấp nhận đi chậm”

Theo phân tích của TS Kenichi Ohno, khi so sánh con đường phát triển của Hàn Quốc, Đài Loan và các nền kinh tế đang mắc bẫy thu nhập trung bình thì để tránh tình trạng này cần nỗ lực tạo ra giá trị vốn con người, tính siêng năng, kỷ luật và sáng tạo.
Nghiên cứu, so sánh kết quả của các thành phần kinh tế - có vốn FDI và vốn tư nhân – hiệu quả kinh tế tính trên đồng vốn đầu tư thì hiệu quả của thành phần kinh tế tư nhân cao hơn gấp đôi mức trung bình của nền kinh tế. Như vậy rõ ràng, ít nhất trong những điều kiện vận hành trong bối cảnh hiện tại thành phần kinh tế tư nhân chính là tiềm năng tăng trưởng và cải thiện hiệu quả của toàn nền kinh tế.
Tóm lại, theo các khuyến nghị, mấu chốt để phá vỡ bẫy thu nhập trung bình này là :
1. hoạch định chính sách tốt ở khu vực công và
2. có khu vực tư nhân năng động
Một sự trùng hợp lý thú là ngày 16/7 vừa rồi báo Tuổi trẻ đăng bài viết quan trọng của Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng “Cấp bách tái cấu trúc nền kinh tế” đề cập những vấn đề bao quát, nóng hổi của nền kinh tế đất nước.Thủ tướng nêu lên 6 giải pháp, mà một trong đó là “huy động và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực để đảm bảo đạt tốc độ tăng trưởng cao, đồng thời nâng cao chất lượng tăng trưởng”. Đặc biệt Thủ tướng nhấn mạnh “phải tạo mọi điều kiện phát triển kinh tế tư nhân – thành phần có tốc độ tăng trưởng cao nhất và tạo nhiều việc làm nhất”.

Như vậy, có thể thấy nổi bật lên là, ngay từ nay, cần chủ động và lưu tâm lựa chọn chiến lược để thường xuyên phá vỡ, một cách toàn diện nhất có thể, khả năng chắc chắn bị sập bẫy thu nhập trung bình, để đảm bảo cho đất nước ta tiến vững chắc, từng bước, lên nước có nền kinh tế phát triển, càng nhanh càng tốt, nhưng luôn đảm bảo nguyên tắc bền vững, đổi đời cho dân tộc ta, thực hiện được ước mơ bao đời nay của các thế hệ Việt nam.

Đương nhiên cũng không thể cùng một lúc làm tất cả, cần có sự cân nhắc và luôn xem xét tổng thể để vừa thực hiện được những công việc cần làm ngay lại vừa đồng thời chọn cách làm để vẫn đồng thời thực hiện được hoặc chí ít thì cũng không làm cho tình hình tồi tệ hơn ở những khía cạnh cần thực hiện khác mà lúc này đành tạm chưa tập trung cho nó.
Như ví dụ điển hình là vấn đề bảo vệ môi trường. Khi nước ta mở đầu công cuộc đổi mới, rất nhiều bạn bè quốc tế, trong đó nhiều bạn Pháp đã luôn lưu ý ta cần đặc biệt thận trọng và không bao giờ quên vấn đề bảo tồn môi trường khi tiến hành công nghiệp hóa để tránh việc phải trả giá sau này như nhiều nước đã vấp phải do nôn nóng, trong đó có Pháp, do chưa ý thức được đầy đủ tầm quan trọng của vấn đề bảo tồn môi trường.
Sự thật là sau 20 năm đổi mới nay chúng ta đang đứng trước vô vàn hệ lụy do đã vội vã, không lắng nghe những lời khuyên chí tình của bạn bè, đã không cố gắng vừa phát triển kinh tế, vừa có sự tôn trọng đầy đủ đối với môi trường, để rồi sẽ phải tốn nhiều tiền của, thời gian, công sức và chưa biết bao giờ mới khắc phục được, mới hồi sinh được những con sông chết, những khu rừng nguyên sinh, rừng đầu nguồn bị tàn phá, những cánh đồng màu mỡ bị lạm dụng, và làm sao khôi phục vốn đa dạng sinh học làm nên lòng tự hào về “rừng vàng biển bạc” của đất nước mà cha ông ta đã xây dựng, bảo vệ, giữ gìn cho chúng ta ?

Thiết nghĩ những vấn đề tắc nghẽn và những chương trình của quốc gia nghèo chưa làm xong là những công việc phải tính toán, có kế hoạch, biện pháp sao để thực hiện mau chóng. Trong đó đặc biệt cần lưu ý việc có những phương cách phù hợp với giai đoạn hiện tại để đẩy lên một bước công tác giảm nghèo nhằm vào các dân tộc ít người, người dân nông thôn. Theo bà Victoria Kwakwa, Giám đốc Ngân hàng Thế giới ở Việt nam, Việt Nam đã đạt kết quả xóa đói giảm nghèo rất tốt trong thời gian qua. Song với giai đoạn tiếp theo, những cách làm đã dùng có thể sẽ không còn mấy tác dụng do đó cần suy nghĩ, thiết lập những cách làm mới, phù hợp bối cảnh mới. Có lẽ chính vì lẽ đó mà trong 456,5 triệu đô-la Ngân hàng Thế giới vừa cho Việt Nam vay có một khoản tín dụng 150 triệu đô-la hỗ trợ giảm nghèo. Theo điều chỉnh chuẩn nghèo mới áp dụng từ 2010 (khu vực nông thôn dưới 3,6 triệu đồng/người/năm, thành thị dưới 4,68 triệu đồng/người/năm thì trên tổng 86 triệu dân ta có tới 27 triệu người nghèo. 27 triệu đồng bào đang sống chỉ với 300.000-400.000 đồng/tháng/người là một sự thúc bách đối với mỗi chúng ta hành động ra sao để cải thiện tình trạng này. Công việc đó vừa có ý nghĩa kinh tế, xã hội, vừa là vấn đề lương tri, đối với đồng bào mình nhưng cũng là đối với chính mình. Các cụ có câu “Nước lên thì thuyền lên”. Cuộc sống ấm no hơn sẽ giải phóng sức lao động tham gia kiến tạo sự giầu mạnh của đất nước.
Mà thật ra nếu suy nghĩ cặn kẽ hơn, thì vấn đề còn nghiêm trọng hơn thế nhiều. Quả thật, khi nói đến công tác giảm nghèo, ta thường nghĩ ngay đến người nông dân, người thuộc các dân tộc ít người, và đâu đó trong tư duy có phảng phất, có thể là rất vô ý thức, suy nghĩ “hãy làm gì đó giúp những người kém, thấp hơn mình” để họ khá hơn… Liệu có lúc nào chúng ta nghĩ rằng nếu ta có được ngày nay là nhờ ơn, là có phần công không nhỏ của những người nông dân kém, thấp hơn ta kia không ? Chưa nói đến những thời xa xưa, chỉ cần nhìn lịch sử cận đại, những mốc lớn, những mốc son lịch sử dân tộc, đã làm rạng danh cái tên Việt Nam :
-  cuộc kháng chiến toàn dân chống Pháp với chiến thắng Điện Biên Phủ làm sững sờ cả thế giới ,
-  cuộc chiến tranh chống đế quốc Mỹ, đại tư bản hùng mạnh nhất thế giới thời đó, với những vũ khí tối tân nhất, trang thiết bị cũng như tiền của thừa thãi, kết thúc bằng chiến dịch Hồ Chí Minh lẫy lừng làm bàng hoàng Nhà Trắng, thế giới phương Tây vốn rất mực sùng bái sức mạnh Mỹ,
-  rồi đến cuộc chiến kinh tế, chống đói nghèo từ sau khi chiến tranh kết thúc, trước đổi mới rồi thời đổi mới cho đến hôm nay đưa thu nhập bình quân đầu người Việt Nam cuối năm 1986 chưa được 100 đô-la Mỹ/năm lên 1200 đô-la Mỹ/năm vào đầu 2009,
chỉ lướt nhanh những sự kiện có một không hai trong lịch sử nhân loại đó, suy cho cùng ai là lực lượng chính đã tạo nên những thành công làm vẻ vang dân tộc ta ?
Chính là họ, những người nông dân, kém, thấp ấy đã là lực lượng chính, hùng hậu, bên cạnh các lực lượng khác, với sự dẫn dắt tài tình của các nhà lãnh đạo kiệt suất của dân tộc đã làm nên những kỳ tích Việt Nam. Sau hai cuộc kháng chiến thần thánh, họ lại trở về với đồng ruộng, lại cần mẫn với công việc đồng áng. Họ chấp nhận những điều kiện sống tổi thiểu, làm công việc nặng nhọc hơn, hưởng lợi ít hơn. Suất đầu tư về hạ tầng cơ sở các loại so với địa bàn thành thị còn ít hơn rất nhiều. Cho nên công tác giảm nghèo là một nhiệm vụ chiến lược, một nghĩa vụ trả ơn chứ không là sự ban ơn.

Song song, về hạ tầng cơ sở, chúng ta cần có những cách làm, cách tổ chức để mở rộng được số người được tiếp cận, được dùng nước sạch, sớm xóa bỏ con số “chỉ 39% dân nông thôn có nước sạch đúng chuẩn vệ sinh của Bộ Y tế” tức trong số 64 triệu người sống ở nông thôn (75% dân số), chỉ 25 triệu người có nước sạch, 39 triệu còn lại vẫn dùng nước ao hồ ! Vấn đề này là một bức bối, nó liên quan đến sức khỏe cộng đồng, sâu xa hơn, nó tác động đến tâm lý, đến mặc cảm, tự ti về sự hèn kém trong xã hội của người nông dân. Đó cũng nằm trong phần nợ phải trả cho họ. Cũng như thế là vấn đề vệ sinh, không chỉ ở nông thôn mà còn là vấn đề bức bối ở các trường học các cấp, kể cả ở thành thị mà điển hình là ở chính Thủ đô Hà Nội.

Một tắc nghẽn nữa và cũng đồng thời là một chương trình còn chưa hoàn thành của nước nghèo, một vấn đề có tính chất bao quát, liên quan đến nhiều mảng nhất nếu không nói là đến thành công của toàn bộ sự nghiệp phát triển chung của đất nước. Đó là vấn đề nguồn nhân lực, chất lượng của nó và hoạt động giáo dục, đào tạo. Con người là vốn quý nhất, là nhân tố thúc đẩy mọi sự thay đổi, mọi sự tiến bộ, nhưng phải là con người được đào tạo, giáo dục. Theo các khuyến cáo, để tiếp tục tăng trưởng và để tránh sập bẫy nước thu nhập trung bình, Việt Nam cần có những chính sách đột phá, cụ thể là phải “tạo ra giá trị vốn con người, tính siêng năng, kỷ luật và sáng tạo”.
Xét về nguồn nhân lực thì ta có thể vừa mừng, vừa lo. Tính đến 1/4/2009 dân số Việt Nam là 85.789.573 người. Với số người trong độ tuổi lao động là 67%, ta có cơ cấu dân số vàng bắt đầu từ năm 2010 và kéo dài đến 2040. Nhưng mấu chốt của vấn đề đang là chất lượng nguồn nhân lực.
Trong gần 86 triệu dân có khoảng 75% người sống ở nông thôn, chủ yếu làm nghề nông. Trồng lúa là chính. Kỹ thuật canh tác gần như không hề thay đổi qua bao đời nay, ít tác động của khoa học, kỹ thuật. Đó là lý do vì sao nhiều sản phẩm nông nghiệp của ta tăng nhanh về lượng, xuất khẩu với khối lượng lớn nhưng chịu lép vế trên thị trường thế giới, thường bị áp khung giá thấp.
Với tác động của chính sách đổi mới kinh tế, việc làm trong nông nghiệp từ chiếm 65,3 % vào năm 2000 đã có sự chuyển dịch mạnh, đến 2007 còn chiếm 52,2 %. Hiện nước ta có khoảng 5 triệu công nhân, bằng khoảng 6% dân số. Tuy nhiên tỷ lệ công nhân có tay nghề cao còn rất khiêm tốn, công nhân có trình độ văn hóa, kỹ thuật lại càng hiếm hơn (số có trình độ đại học, cao đẳng chỉ là 3,3% đội ngũ công nhân cả nước). Với trình độ tay nghề như thế đội ngũ công nhân không đáp ứng yêu cầu công việc, là một nguyên nhân của sự mất cân đối về lao động trong doanh nghiệp : doanh nghiệp không thiếu người nhưng thiếu lao động có tay nghề. Tình trạng này dẫn đến việc tất yếu là lương thấp, không đảm bảo đời sống, địa vị xã hội không cao và như vậy đội ngũ này không đóng được vai trò chủ đạo trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Có thực tế này do đại bộ phận công nhân xuất thân từ lao động nông nghiệp di cư và chưa qua đào tạo nghề. Đó cũng lại là một phần nợ nữa của đất nước đối với nông dân.
Về đội ngũ lao động trí thức có sự phát triển nhanh về số lượng. Số sinh viên đã tăng từ 1.131.000 người năm 2003-2004 lên 1.603.484 người năm 2007-2008. Năm 2008 có 233.966 người ra trường. Tuy nhiên tới 63% không có việc làm, còn người có việc làm thì một số phải chấp nhận công việc không đúng ngành được đào tạo, và nói chung các đơn vị nhận người vào phải mất 1-2 năm đào tạo lại. Thực tế qua tiếp xúc nhiều chủ sử dụng người lao động phát hiện ra là chính các thày dạy họ không nắm rõ công việc mà học trò của họ sẽ phải đảm nhiệm !
Điều mừng là chúng ta đang có cơ cấu dân số trẻ tạo nguồn cho nguồn nhân lực dồi dào cần thiết cho việc thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế, xã hội. Nhưng với tình trạng chất lượng nguồn nhân lực như hiện nay thì đó là điều thực sự đáng lo : làm sao với chất lượng nguồn nhân lực như vậy, trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, ngay cả chính trên sân nhà – một thông tin cho biết Thái lan dự kiến trong một số năm tới sẽ xuất khẩu lao động sang Việt nam – để chúng ta có thể vượt lên, đưa đất nước ta đạt mức thu nhập gấp 10 lần trong vài ba thập kỷ tới để thực sự đưa nhân dân ta đến ấm no, hạnh phúc, thoát được cái bẫy nước thu nhập trung bình ?

Lựa chọn duy nhất có thể giúp chúng ta thay đổi thực trạng này là có được một đường lối đào tạo đột phá, dám phá bỏ lối mòn đang đi để tạo nên được những cách làm mới, đào tạo nên được con người phù hợp với yêu cầu của thời đại : một tầng lớp người lao động giỏi, có kỷ luật, trung thực, hòa đồng, sáng tạo, luôn có ý chí vươn lên, biết thích nghi với mọi tình huống.

Ngoài những tắc nghẽn, những chương trình của nước nghèo chưa làm xong được kể trên, ta không thể không nhắc đến một tệ nạn đang âm thầm làm thối rữa, băng hoại xã hội, con người, đất nước chúng ta, đó là nạn tham nhũng. Chống lại nạn tham nhũng rất khó, vì lâu nay, vì nhiều lý do, chúng ta đã để nó len lỏi quá sâu, quá rộng trong đời sống đất nước. Tham nhũng không chỉ tác động, ảnh hưởng đến kết quả kinh tế mà nguy hại hơn là nó đang làm xói mòn các mối quan hệ, làm mất lòng tin, tệ hại hơn nó làm chúng ta giảm bớt, thậm chí mất đi niềm kiêu hãnh, tự hào mà chúng ta đáng ra được quyền có. Vì vậy, hơn lúc nào hết, để dành đầy đủ tâm, lực vì sự nghiệp dành sự ấm no, hạnh phúc của dân tộc, chúng ta cần đồng lòng bài trừ cái quốc nạn xấu xa này, giúp chúng ta vững vàng hơn để đi tiếp con đường còn rất khó khăn trong 20, 30 năm tới.

Như vậy để tiếp tục sự nghiệp chung của đất nước, rõ ràng chúng ta cần tiếp tục đổi mới và đổi mới một cách toàn diện, quyết liệt, đồng thời phải làm tất cả những gì có thể để triệt phá bằng được cái ung nhọt ứ mủ - nạn tham nhũng ô nhục kia - ra khỏi đời sống chúng ta. Sẽ không dễ dàng gì. Nhưng liệu có lựa chọn nào khác ?